ย้อนดูงานโดจินไทย: จากห้องประชุมตึกฐานเศรษฐกิจ สู่ฮอลล์ที่คนเข้างานสองหมื่น

ทุกวันนี้งานโดจินไทยมีคนเข้างานกันหลักหมื่น แต่รู้ไหมว่าเมื่อยี่สิบกว่าปีก่อน งานแบบนี้จัดกันในห้องประชุมของตึกสำนักงานเท่านั้นเอง

แล้วเรารู้ได้ยังไง? ต้องขอบคุณเว็บคอสเพลย์ไทย Props&Ops (พร็อพส์แอนด์อ็อปส์) ที่เก็บแกลเลอรีภาพงานไว้ย้อนไปได้ถึงปี 2001 แถมยังติดป้าย “Doujinshi Circles” (มีบูธเซอร์เคิล – กลุ่มนักวาดที่ทำโดจิน) ไว้ในงานที่มีบูธขายผลงานด้วย เราเลยเอามาต่อจิ๊กซอว์กันได้

บอกไว้ก่อนนิดนึง บทความวิชาการใน Thammasat Journal of Japanese Studies (วารสารญี่ปุ่นศึกษา ธรรมศาสตร์) ปี 2024 เองก็ยอมรับว่าข้อมูลเรื่องโดจินชิในไทย “ค่อนข้างน้อย” และส่วนใหญ่อธิบายแค่ความหมายของคำ ไทม์ไลน์ข้างล่างจึงมาจากภาพงานเป็นหลัก ไม่ใช่ประวัติทางการ และอาจมีงานที่เก่ากว่านี้แต่ไม่มีใครบันทึกไว้

ยุคบุกเบิก: สำนักพิมพ์จัดงานเอง (2002-2004)

เริ่มแรกเลย คนที่เปิดเวทีไม่ใช่แฟน แต่เป็นสำนักพิมพ์

• 9-10 พ.ย. 2002: Vibulkij Comics Party #3 (วิบูลย์กิจ คอมิกส์ ปาร์ตี้) ใช้ชื่อตอนว่า “The Comicket” (เดอะ คอมิเก็ต) จัดที่ Silom Complex (สีลม คอมเพล็กซ์) Props&Ops ติดป้ายไว้ทั้งบูธเซอร์เคิลและประกวดคอสเพลย์ คนจัดคือวิบูลย์กิจ ซึ่งวิกิพีเดียไทยเรียกว่า “หนึ่งในสำนักพิมพ์หัวแถวของตลาดหนังสือการ์ตูนแปลในเมืองไทย” (ครั้งที่ 1-2 ไม่มีในแกลเลอรี)
• 2003-2012: งานของวิบูลย์กิจจัดต่อเรื่อย ๆ เช่นครั้งที่ 5 “The Ranger” (เดอะ เรนเจอร์) (30-31 ต.ค. 2004) ที่ Seacon Square (ซีคอน สแควร์) ชั้น 4 และแกลเลอรีบันทึกไว้ถึงครั้งที่ XIII เมื่อ 1-2 ธ.ค. 2012

ยุคแฟนจัดกันเอง: Comic Market Thailand และ Comic Party (2004-2015)

จากนั้นแฟน ๆ ก็เริ่มลุกขึ้นมาจัดงานเอง และจัดกันบ่อยสุด ๆ

• 23 พ.ค. 2004: Comic Market Thailand #1 (คอมิก มาร์เก็ต ไทยแลนด์) จัดที่ตึกฐานเศรษฐกิจ ชื่องานแทบจะตรงกับคอมิเกะของญี่ปุ่นทุกตัวอักษร
• 12 พ.ย. 2006: งานเดียวกันจัดเป็นปีที่ 3 และ เปลี่ยนชื่อเป็น Comic Season (คอมิก ซีซัน) คนจัดคือกลุ่ม Cyberzue (ไซเบอร์ซู) ปีนั้นห้ามถ่ายรูปในห้องงาน แกลเลอรีเลยมีแต่ภาพข้างนอก
• 10 ก.ค. 2005: Comic Party Pre (คอมิก ปาร์ตี้ พรี) จัดที่ห้องสังฆ์ทอง ตึกฐานเศรษฐกิจ คนจัดคือ Negibose (เนกิโบเสะ) แล้วตามด้วย Comic Party ครั้งที่ 1 วันที่ 16 ต.ค. 2005
• 1 เม.ย. 2006: งาน J-Trends in Town by MBK Mainichi (เจ-เทรนด์ อิน ทาวน์) ตอน Doujinshi Street (ถนนโดจินชิ) ที่ MBK Center (เอ็มบีเค เซ็นเตอร์) มีบูธโดจินกว่า 50 เซอร์เคิล จัดร่วมกับไซเบอร์ซู
• 30 เม.ย. 2006: Comicon Road (คอมิคอน โรด) งานการกุศลหาทุนให้โครงการช่วยผู้ป่วยโรคหัวใจของมูลนิธิเซนต์หลุยส์ จัดในห้องประชุมโรงพยาบาลเซนต์หลุยส์
• 3 ก.พ. 2008: คอมิก ปาร์ตี้ ครั้งที่ 9 ยังจัดที่ตึกฐานเศรษฐกิจ และเพิ่มโซน Cosplay Market (ตลาดขายของคอสเพลย์)
• 14-15 ก.ค. 2012: ครั้งที่ 35 ย้ายเข้าห้างเซ็นทรัล พระราม 9 และกลายเป็นงาน 2 วัน
• 20-21 มิ.ย. 2015: ครั้งที่ 91 ที่ The Shoppes Grand Rama 9 (เดอะ ช็อปส์ แกรนด์ พระราม 9) จัดควบกับรอบคัดเลือก World Cosplay Summit (เวิลด์ คอสเพลย์ ซัมมิต) ประเทศไทย

สังเกตเลขครั้งไหม จากแกลเลอรี คอมิก ปาร์ตี้ใช้เวลาราว 10 ปีจัดไปเกิน 90 ครั้ง (นับรวมงานที่จัดร่วมกับงานอื่น) แปลว่ายุคนั้นจัดงานกันถี่มาก วิกิพีเดียไทยหน้า “โดจินชิ” ก็ยกคอมิคอน โรดกับคอมิก ซีซันเป็นตัวอย่างงานขายตรงโดจินชิที่ “จัดเป็นระยะตลอดทั้งปี”

ยุคงานเฉพาะทาง (2013-ปัจจุบัน)

หลังจากนั้นงานก็เริ่มแยกสายชัดขึ้น ใครชอบแบบไหนก็มีงานของตัวเอง

• 3 มี.ค. 2013: Maruya (มารุยะ) จัดครั้งแรกในธีม Hina Matsuri (ฮินะ มัตสึริ – เทศกาลตุ๊กตาเด็กผู้หญิง) แล้วกลายเป็นงานคอสเพลย์ที่มีบูธโดจินและสินค้า จัดต่อเนื่องถึงครั้งที่ 46 ในเดือน ก.ค. 2026
• 2013: Comic Avenue (คอมิก อเวนิว) เริ่มจากกลุ่มเพื่อนศิลปินที่ลงขันกันเอง งานแรกมีศิลปินราว 200 คน
• 28 พ.ค. 2017: COMIC SQUARE (คอมิก สแควร์) ครั้งที่ 1 ที่มหาวิทยาลัยสวนดุสิต มี 141 SP (สเปซ – หน่วยนับบูธ) และคนเข้างาน 582 คน
• 7-8 มี.ค. 2026: คอมิก สแควร์ ครั้งที่ 9 ที่ยูเนี่ยน มอลล์ มี 2,764 SP และคนเข้างาน 21,640 คน

จาก 582 คนเป็น 21,640 คน ในเวลาไม่ถึงสิบปี โตเร็วจนน่าตกใจ

เรื่องที่คนยังเข้าใจผิดกันบ่อย

วิกิพีเดียไทยบันทึกไว้ว่าคนไทยชอบเรียกโดจินชิรวม ๆ ว่า “การ์ตูนโป๊” ซึ่งไม่ใช่ความหมายจริงเลย

โดจินชิคือผลงานที่คนทำผลิตและขายเอง ไม่ผ่านสำนักพิมพ์ บทความในวารสารธรรมศาสตร์แบ่งไว้ 2 แบบ คือโดจินชิออริจินัล (เรื่องที่แต่งเอง) กับโดจินชิดัดแปลง (หยิบตัวละครจากงานที่มีอยู่แล้วมาเล่าต่อ) และงานขายในไทยตั้งแต่ยุคตึกฐานเศรษฐกิจจนถึงคอมิก สแควร์ก็มีทั้งสองแบบมาตลอด

จากห้องประชุมสู่ฮอลล์

ถ้าดูแค่สถานที่จัดงาน ก็เห็นเส้นทางชัดเจน ยุคแรกจัดในห้องประชุมตึกสำนักงานหรือโรงพยาบาล ต่อมาขยับเข้าห้าง และตอนนี้จัดในฮอลล์ขนาดหลายพันตารางเมตร (เว็บทางการบอกว่าพื้นที่คอมิก สแควร์ ครั้งที่ 10 เกิน 7,000 ตร.ม.)

แต่ยังมีเรื่องที่ไม่มีใครจดไว้เป็นระบบ คือชื่อเซอร์เคิลรุ่นแรกและยอดขายของยุคนั้น ถ้าคุณเคยไปงานยุคตึกฐานเศรษฐกิจ ความทรงจำของคุณนี่แหละคือข้อมูลที่วงการยังขาดอยู่

ที่มา: Props&Ops Event Series, Vibulkij Comics Party #3, Comic Market Thailand #1, Comic Season #3, Comic Party Pre, วิกิพีเดีย: โดจินชิ, วารสารญี่ปุ่นศึกษา ธรรมศาสตร์, COMIC SQUARE