โมเอะ (Moe) มาจากไหน? คำที่ไม่มีใครรู้ว่าใครพูดก่อน แต่ดังจนติดท็อป 10 คำฮิตญี่ปุ่นปี 2005

ทุกวันนี้เราพูดคำว่า “โมเอะ” กันจนชินปาก เห็นตัวละครน่ารักทีไรก็ “โมเอะมาก!” แต่ถ้ามีใครถามว่าคำนี้มาจากไหน คำตอบตรง ๆ คือ “ยังไม่มีใครรู้แน่” เลยล่ะ

ทฤษฎีมีเป็นกอง บางอันยังขัดกันเองด้วย ที่รู้แน่ ๆ มีแค่ว่าคำนี้เกิดในวงแฟนการ์ตูนก่อน แล้ววันหนึ่งก็ดังจนกลายเป็นคำฮิตแห่งปีของญี่ปุ่นในปี 2005

สรุปแล้ว “โมเอะ” แปลว่าอะไร

ตัวอักษร 萌 (โมเอะ) ความหมายเดิมคือ “แตกหน่อ” แบบต้นไม้แตกยอดนั่นแหละ

แต่ในภาษาพูด พจนานุกรม デジタル大辞泉 (ดิจิทัล ไดจิเซ็น) อธิบายว่ามันคือความรู้สึกผูกพัน หลงใหล หรืออยากได้แบบสุด ๆ ต่อคนหรือสิ่งของ ไม่จำเป็นต้องเป็นความรักแบบหนุ่มสาวเสมอไป

พจนานุกรมบอกว่าแฟนมังงะกับอนิเมะเริ่มใช้คำนี้ราวปี 1990 ช่วงแรกสิ่งที่คนรู้สึก “โมเอะ” ด้วยส่วนใหญ่ก็คือตัวละครในเรื่องแต่ง และยังหมายเหตุไว้ด้วยว่าคำนี้ไม่มีนิยามตายตัว

นักวิชาการก็พยายามนิยามเหมือนกัน 森川嘉一郎 (โมริกาวะ ไคอิจิโร) เขียนในหนังสือ 『趣都の誕生』 (ชูโตะ โนะ ทันโจ – “กำเนิดเมืองแห่งงานอดิเรก”) ปี 2003 ว่าการพูดว่า “○○萌え” ก็คือการประกาศรสนิยมของตัวเองนั่นเอง เช่น “クララ萌え” (โมเอะคลาร่า) จากเรื่องไฮดี้

ใครพูดคนแรก? ทฤษฎีเพียบ แต่ยังไม่มีผู้ชนะ

Wikipedia (วิกิพีเดีย) ทั้งภาษาญี่ปุ่นและอังกฤษรวบรวมไว้หลายสาย ไล่ดูกันทีละอัน

• สายดาวไดโนเสาร์ อนิเมะ 『恐竜惑星』 (เคียวริว วาคุเซย์ – “ดาวไดโนเสาร์”) ของ NHK (เอ็นเอชเค) ปี 1993 มีตัวละครชื่อ “โมเอะ” ทฤษฎีนี้ดังเพราะ 岡田斗司夫 (โอกาดะ โทชิโอะ) หยิบไปพูด แต่ 金子隆一 (คาเนโกะ ริวอิจิ) แย้งในหนังสือปี 2007 ว่าคนใช้คำนี้กันอยู่ก่อนแล้ว
• สายเซเลอร์มูน 土萠ほたる (โทโมเอะ โฮตารุ) จาก 『美少女戦士セーラームーンS』 (เซเลอร์มูน S) ปี 1994 นามสกุลของเธอมีตัว 萠 อยู่ 斎藤環 (ไซโต ทามากิ) เป็นคนเล่าทฤษฎีนี้ แต่บอกเองว่าได้ยินมาจากเพื่อนอีกที
• สายชุมชนยุคพีซีวาน 武井信也 (ทาเคอิ ชินยะ) เล่าในหนังสือปี 2013 ว่าคำนี้เริ่มในชุมชนออนไลน์ที่เขาดูแลตอนเรียนมัธยมปลาย กลุ่มของเขามี “พจนานุกรม” ของตัวเองเมื่อมีนาคม 1994 ที่ใช้ “もえ～” กับ 鮎川まどか (อายุกาวะ มาโดกะ) จาก 『きまぐれオレンジ☆ロード』 (คิมางุเระ ออเรนจ์ โร้ด)
• สายทาคาสึ โมเอะ 高津萌 (ทาคาสึ โมเอะ) จากมังงะ 『太陽にスマッシュ!』 (ไทโย นิ สแมช) ปี 1993 ทฤษฎีนี้ถูกจดไว้ในพจนานุกรมศัพท์โดจินปี 2004
• สายนิตยสาร 『ファンロード』 (แฟนโรด) บางคนบอกว่าแฟน 『伝説巨神イデオン』 (เดนเซตสึ เคียวจิน ไอเดียน) เริ่มใช้กันในหน้าจดหมายผู้อ่าน
• สายพิมพ์ผิด 燃え (โมเอะ – “ลุกไหม้”) ออกเสียงเหมือนกันเป๊ะ เลยมีทฤษฎีว่าเกิดจากแปลงคันจิผิดหรือตั้งใจเล่นคำ นักวิจารณ์ ササキバラ・ゴウ (ซาซากิบาระ โก) ก็พูดถึงเรื่องนี้ไว้ในหนังสือปี 2004
• สายเว็บบอร์ดยุค 90 นักมานุษยวิทยา Patrick Galbraith (แพทริก กัลเบรธ) อ้างโมริกาวะว่าคำนี้มาจากเครือข่ายออนไลน์ยุค 90 อย่าง NIFTY-Serve (นิฟตี้เซิร์ฟ)

ไปขุดโพสต์เก่าที่สุดบนเน็ตกัน

ถ้าไล่ดูโพสต์เก่า ๆ ที่ยังเหลืออยู่ จะเจอแบบนี้

• ปี 1988 โพสต์ในกลุ่มข่าว fj ใช้คำว่า 「萌えたぎります」 แต่ไม่ได้พูดถึงตัวละคร และไม่ชัดว่าเกี่ยวกับความหมายที่เราใช้กันทุกวันนี้
• กรกฎาคม 1993 โพสต์บนเว็บบอร์ดเขียนว่า 「萌ちゃん、燃え燃え」 (โมเอะจัง โมเอะโมเอะ)
• มกราคม 1994 ครั้งแรกที่บอร์ดเดียวกันใช้ 萌え เป็นการพูดถึง 『赤ずきんチャチャ』 (อากาซุกิน ฉะฉะ) ไม่ใช่ดาวไดโนเสาร์
• ปี 1995 โพสต์ที่ใช้คำนี้กับสาวน้อยในการ์ตูนเพิ่มขึ้นแบบพุ่งพรวด

ดูจากหลักฐานแล้ว ทฤษฎีดาวไดโนเสาร์ไม่น่าจะเป็นจุดเริ่มเดียว แต่ Wikipedia ภาษาญี่ปุ่นก็ยอมรับเองว่ายังไม่มีหลักฐานชิ้นไหนชี้ขาดได้ ทฤษฎีส่วนใหญ่มาจากคำเล่าของคนในวงการหรือคลังโพสต์เก่าเท่านั้น

จากศัพท์วงใน สู่เวทีคำฮิตแห่งปี

แล้วคำของแฟนกลุ่มเล็ก ๆ ไปโผล่บนเวทีระดับประเทศได้ยังไง ตามมาดูกัน

• ราวปี 2000 สื่อเริ่มรายงานคำนี้ในฐานะ “ศัพท์โอตาคุ”
• ปี 2004 “โมเอะ” ได้เข้าชิงรางวัลคำฮิตแห่งปี ปีเดียวกับ 電車男 (เด็นฉะโอโตโกะ – “ชายในรถไฟ”)
• พฤษภาคม 2005 ITmedia (ไอทีมีเดีย) รายงานว่า 浜銀総合研究所 (ฮามากิน โซโง เคนคิวโจ – สถาบันวิจัยฮามากิน) ประเมินตลาด “โมเอะ” ไว้ที่ 888 億円 (ราว 8.88 หมื่นล้านเยน) แบ่งเป็นอนิเมะราว 1.55 หมื่นล้านเยน การ์ตูนราว 2.76 หมื่นล้านเยน และเกมราว 4.6 หมื่นล้านเยน นี่ยังไม่นับฟิกเกอร์กับโดจินชิด้วยซ้ำ คนวิจัยยอมรับว่านิยามไม่ตายตัว เลยใช้เกณฑ์ง่าย ๆ ว่า “มีตัวละครน่ารักน่าเอ็นดูไหม”
• 1 ธันวาคม 2005 วันสำคัญมาถึง INTERNET Watch (อินเทอร์เน็ต วอตช์) รายงานว่ารางวัล ユーキャン新語・流行語大賞 (ยูแคน ชินโกะ ริวโคโงะ ไทโช) ให้ 「萌え～」 (โมเอะ~) ติดท็อป 10 คนที่ขึ้นรับรางวัลคือกลุ่มเมด 完全メイド宣言 (คันเซ็น เมด เซ็นเง็น) จากอากิฮาบาระ ส่วนรางวัลใหญ่ปีนั้นเป็นของ 「想定内（外）」 (โซเทไน (ไก) – “อยู่ใน (นอก) ความคาดหมาย”) กับ 「小泉劇場」 (โคอิซูมิ เกกิโจ – “โรงละครโคอิซูมิ”)

ปี 2005 เลยเป็นปีทองของคำนี้ งานวิจัยของ 相田美穂 (ไอดะ มิโฮะ) ปี 2006 บอกว่าปีนั้นวัฒนธรรมโอตาคุถูกพูดถึงในสื่อทั่วไปมากแบบที่ไม่เคยเห็นมาตั้งแต่ปี 1989 ส่วน Wikipedia ภาษาอังกฤษอ้างผลสำรวจของ CESA (เซซา – สมาคมผู้ผลิตซอฟต์แวร์เกมญี่ปุ่น) ปี 2006 ว่าผู้ชาย 66.4% และผู้หญิง 65.6% รู้จักคำนี้

เข้าใจผิดกันบ่อย

• “โมเอะมาจากอนิเมะดาวไดโนเสาร์แน่นอน” ไม่จริง ทฤษฎีนี้ดังที่สุดก็จริง แต่ถูกแย้ง และยังมีโพสต์ที่ใช้คำนี้กับเรื่องอื่นในช่วงเวลาใกล้ ๆ กัน
• “โมเอะชนะรางวัลใหญ่ปี 2005” ไม่ใช่นะ โมเอะ~ ติดท็อป 10 แต่รางวัลใหญ่ตกเป็นของคำสายการเมืองกับธุรกิจ

คิดแล้วก็ขำดี คำที่ไม่มีใครรู้ว่าใครพูดก่อน วันหนึ่งกลับกลายเป็นคำที่ใช้อธิบายทั้งรสนิยม ตลาดมูลค่าหลายหมื่นล้านเยน และวัฒนธรรมทั้งยุค จนทุกวันนี้เรายังใช้คำว่า “ธาตุโมเอะ” แยกประเภทตัวละครกันอยู่เลย

ที่มา: Wikipedia (ญี่ปุ่น) 萌え, Wikipedia (อังกฤษ) Moe (slang), コトバンク 萌え, INTERNET Watch 2005-12-01, ITmedia 2005-05-20, 相田美穂 (2006) PDF