เมดคาเฟ่ (Maid Café) มาจากไหน? เริ่มจากบูธคอสเพลย์ชั่วคราว ก่อนดังจน 'โมเอะ~' ติดคำฮิตปี 2005

“ยินดีต้อนรับกลับบ้านค่ะ นายท่าน!” พนักงานชุดเมดที่ทักลูกค้าแบบนี้ และเรียกการมาร้านว่า “กลับบ้าน” กลายเป็นภาพจำของญี่ปุ่นไปทั่วโลก เมืองไทยเองก็มีร้านแนวนี้ให้เห็น

แต่รู้ไหมว่า メイド喫茶 (เมด คิสสะ – “ร้านกาแฟเมด”) หรือเมดคาเฟ่ อายุยังไม่ถึง 30 ปีด้วยซ้ำ และจุดเริ่มต้นของมันคือบูธคอสเพลย์ในงานอีเวนต์เกม

จุดเริ่ม: ร้านคอสเพลย์ชั่วคราว

เรื่องนี้มีคนเก็บไว้ละเอียดในงานวิจัยเชิงสังคมวิทยาของ 相田美穂 (ไอดะ มิโฮะ) ที่ตีพิมพ์ใน 『広島修大論集』 (ฮิโรชิมะ ชูได รนชู – วารสารของมหาวิทยาลัยฮิโรชิมะชูโด) ปี 2006 โดยรวบรวมจากหนังสือและบทความรุ่นแรก ๆ เล่าคร่าว ๆ ได้แบบนี้

• ราวปี 1998 ทฤษฎีที่มีน้ำหนักที่สุดบอกว่าต้นแบบของเมดคาเฟ่คือร้านกาแฟคอสเพลย์แบบชั่วคราวที่ตั้งในงานอีเวนต์ เริ่มจากพนักงานแต่งคอสเพลย์เป็นตัวละครจากเกม 『Pia♥キャロットへようこそ!!』 (เพีย แคร์รอต เอ โยโกโซ – “ยินดีต้อนรับสู่ร้านเพียแคร์รอต”) ภาค 2
• ราวกุมภาพันธ์ 2000 ร้านถาวรร้านแรกคือ “ゲーマーズカフェ” (เกมเมอร์ส คาเฟ่) ที่บริษัท ブロッコリー (บรอกโคลี) เปิดบนชั้น 7 ของร้าน ゲーマーズ (เกมเมอร์ส) สาขาหลัก พนักงานแต่งเป็น でじこ (เดจิโกะ) ยังไม่ใช่ชุดเมดเลย
• นอกจากนี้ยังมีร้านอาหารที่ให้พนักงานแต่งคอสเพลย์เฉพาะบางวัน เช่น ร้านอิซากายะหน้าสถานีคันดะที่จัด “อิซากายะคอสเพลย์” ทุกวันอาทิตย์

มีนาคม 2001: ร้านเมดล้วนร้านแรก

ร้านที่ใช้แต่ชุดเมดอย่างเดียวเกิดขึ้นเมื่อมีนาคม 2001 ชื่อ Cure Maid Café (คิวร์ เมด คาเฟ่) ที่ 秋葉原 (อากิฮาบาระ) คนเปิดคือ COSPA (คอสปา) บริษัทขายชุดคอสเพลย์ งานวิจัยของไอดะยกหนังสือปี 2003 ที่เขียนไว้ว่า

「日本で初めて生まれたメイドカフェは、(中略)２００１年３月に開店した『Cure Maid Cafe』であった。」 (เมดคาเฟ่ร้านแรกที่เกิดในญี่ปุ่นคือ Cure Maid Cafe ที่เปิดเมื่อมีนาคม 2001)

Wikipedia (วิกิพีเดีย) ภาษาญี่ปุ่นก็เรียกร้านนี้ว่า “เมดคาเฟ่แบบถาวรร้านแรกของโลก”

หลังจากนั้นร้านก็เริ่มตามกันมา

• กรกฎาคม 2002 ร้านคอมพิวเตอร์รายใหญ่ T-ZONE (ทีโซน) เปิดร้านคอสเพลย์คาเฟ่ “Mary’s” (แมรีส์) ซึ่งเป็นต้นแบบของร้าน カフェメイリッシュ (คาเฟ่ เมลิช)
• ไอดะสรุปว่าเมดคาเฟ่ “เริ่มปี 2001 และแพร่หลายตั้งแต่ราวปี 2002”
• กรกฎาคม 2005 หนังสือคู่มือเล่มหนึ่งนับได้ว่ามีร้านที่มีเมดทั่วญี่ปุ่นราว 100 ร้าน (นับรวมร้านกาแฟ อิซากายะ และบาร์คอสเพลย์)

ทำไมต้องเป็น “เมด”

คอสเพลย์อะไรก็ได้นี่นา แล้วทำไมชุดเมดถึงชนะ?

ไอดะอธิบายว่าในสายตาโอตาคุ ชุดผูกกับบทบาท ใส่ชุดอะไรก็ต้องทำหน้าที่แบบนั้น และหน้าที่ของเมดคือรับใช้และเสิร์ฟ ซึ่งเข้ากับงานพนักงานร้านกาแฟพอดี แทบทุกร้านเลยวางให้พนักงานเป็น “เมด” และลูกค้าเป็น “นายท่าน” หรือ “คุณหนู”

เสน่ห์ของร้านจึงไม่ได้อยู่ที่ราคาหรือเมนู แต่อยู่ที่บริการ เช่น วาดรูปบนข้าวห่อไข่ด้วยซอสมะเขือเทศ หรือเติมนมและน้ำตาลให้ต่อหน้า ส่วนสาว ๆ ก็มีร้านแบบ 執事カフェ (ชิตสึจิ คาเฟ่ – คาเฟ่พ่อบ้าน) ที่งานวิจัยเรียกว่าเป็นเวอร์ชันสำหรับผู้หญิง

ปี 2005: เมดขึ้นเวทีคำฮิตแห่งปี

ไอดะบอกว่าปี 2005 คือปีที่วัฒนธรรมโอตาคุถูกพูดถึงในสื่อกระแสหลักมากที่สุดนับจากปี 1989 และเมดคาเฟ่ก็เป็นหนึ่งในเรื่องที่ถูกจับตามองที่สุด

• 1 ธันวาคม 2005 รางวัลคำฮิตแห่งปี ユーキャン新語・流行語大賞 (ยูแคน ชินโกะ ริวโคโงะ ไทโช) ประกาศให้ 「萌え～」 (โมเอะ~) ติดท็อป 10 และคนที่ขึ้นรับรางวัลคือ 完全メイド宣言 (คันเซ็น เมด เซ็นเง็น – “ประกาศเป็นเมดเต็มตัว”) กลุ่มเมดจากอากิฮาบาระ (ตามรายงานของ INTERNET Watch – อินเทอร์เน็ต วอตช์)
• ปีเดียวกันนี้เมดคาเฟ่ขยายไปถึงหัวเมือง เช่น ฮิโรชิมะได้ร้านแรกในปี 2005

หลังบูม

ข้อมูลส่วนนี้มาจาก Wikipedia ภาษาญี่ปุ่นที่อ้างสื่อญี่ปุ่นหลายแห่ง

• เมษายน 2007 มีการตั้งสมาคม 日本メイド協会 (นิฮง เมด เคียวไก – สมาคมเมดแห่งญี่ปุ่น)
• 13 ตุลาคม 2007 จัดสอบ “メイド検定” (เมด เคนเต – สอบวัดระดับเมด) ครั้งแรก มีคนมาสอบราว 60 คน
• สิ้นปี 2011 อากิฮาบาระมีร้านและบริการแนวเมด 132 แห่ง แต่ตั้งแต่บูมเริ่ม มีร้านเปิดไป 282 ร้าน และปิดไปแล้ว 150 ร้าน แข่งกันดุเดือดจริง ๆ
• ร้านแนวนี้ขยายไปหลายประเทศ เช่น ไต้หวัน จีน เกาหลีใต้ ไทย ฟิลิปปินส์ และสหรัฐอเมริกา

แก้ความเข้าใจผิด

หลายคนคิดว่าเมดคาเฟ่ “เป็นธรรมเนียมเก่าของญี่ปุ่น” แต่จริง ๆ มันเพิ่งเกิดช่วงปี 1998–2001 จากวัฒนธรรมเกมและคอสเพลย์ของโอตาคุโดยตรง และร้านแรก ๆ ก็ยังไม่ได้ใช้ชุดเมดด้วยซ้ำ

จากบูธคอสเพลย์ชั่วคราวในงานเกม วันนี้ชุดเมดกลายเป็นหนึ่งใน “ธาตุโมเอะ” ที่คนทั่วโลกจำได้

ที่มา: 相田美穂 (2006) 萌える空間 (PDF), Wikipedia (ญี่ปุ่น) メイド喫茶, INTERNET Watch 2005-12-01