โดจินไม่ได้แปลว่าการ์ตูน 18+ นะ! เรื่องเล่าของ Doujinshi ตั้งแต่ปี 1885 ถึงยุคคอมิเกะ

พูดคำว่า “โดจิน” ทีไร เพื่อนหลายคนยิ้มมุมปากทันที เพราะคิดว่าแปลว่าการ์ตูนผู้ใหญ่ แต่เดี๋ยวก่อน! ความหมายจริงกว้างกว่านั้นเยอะ แถมเรื่องราวของมันย้อนไปไกลถึงปี 1885 ก่อนการ์ตูนญี่ปุ่นแบบที่เรารู้จักจะเกิดขึ้นเสียอีก

ตกลงคำนี้แปลว่าอะไร

同人誌 (โดจินชิ) ย่อมาจาก 同人雑誌 (โดจิน ซัชชิ – นิตยสารของโดจิน) ส่วน 同人 (โดจิน) แปลว่า “กลุ่มคนที่ชอบอะไรเหมือนกัน”

Wikipedia (วิกิพีเดีย) ภาษาญี่ปุ่นอธิบายว่า โดจินชิคือนิตยสารที่คนกลุ่มนี้ลงขันกันเอง เขียนเอง จัดหน้าเอง พิมพ์เองทั้งหมด ฝั่งตะวันตกก็มีของคล้าย ๆ กัน เรียกว่า ファンジン (แฟนซีน – fanzine มาจาก fan + magazine)

พูดง่าย ๆ คือหนังสือทำเองที่ไม่ผ่านสำนักพิมพ์ จะเป็นการ์ตูน นิยาย บทกวี หรือบทวิจารณ์ก็ได้หมด จะอ่านได้ทุกวัยหรือเฉพาะผู้ใหญ่ก็ได้เหมือนกัน

จุดเริ่มต้น: กลุ่มนักเขียนนิยายทำหนังสือกันเอง

เชื่อไหมว่าโดจินยุคแรกไม่มีการ์ตูนเลย มีแต่นักเขียนวรรณกรรม

• 1874 『明六雑誌』 (เมโรคุ ซัชชิ) เกิดขึ้นหลังจาก 森有礼 (โมริ อาริโนริ) กลับจากต่างประเทศ คนมองว่านี่คือต้นแบบของนิตยสารกลุ่มแบบนี้
• 1885 กลุ่มนักเขียน 硯友社 (เคนยูฉะ) ออกนิตยสาร 『我楽多文庫』 (การาคุตะ บุงโกะ – “คลังของจิปาถะ”) ซึ่ง Wikipedia ยกให้เป็นโดจินชิวรรณกรรมเล่มแรก
• 1908 กระทรวงศึกษาธิการญี่ปุ่นสั่งคุมนิตยสารโดจิน เป็นส่วนหนึ่งของการคุมศีลธรรม
• ก่อนสงคราม 『白樺』 (ชิราคาบะ – “ต้นเบิร์ชขาว”) ที่มีนักเขียน 志賀直哉 (ชิงะ นาโอยะ) อยู่ด้วย เป็นโดจินชิที่อยู่นานและดังที่สุดของยุค
• หลังสงคราม 『近代文学』 (คินได บุงงากุ – “วรรณกรรมสมัยใหม่”) ได้ชื่อว่าเป็นโดจินชิที่ใหญ่ที่สุดในประวัติวรรณกรรมญี่ปุ่นสมัยใหม่

ฟังแล้วอมยิ้มไหม นักเขียนดังของญี่ปุ่นหลายคนก็เริ่มจาก “หนังสือทำเอง” แบบเดียวกับนักวาดที่ออกบูธทุกวันนี้นี่แหละ

ยุคการ์ตูน: วาดมือเล่มเดียว แล้วส่งต่อกันอ่าน

ก่อนปี 1960 ค่าพิมพ์ยังแพงเกินกว่าที่มือสมัครเล่นจะจ่ายไหว โดจินการ์ตูนเลยเป็นแบบ 肉筆回覧誌 (นิกุฮิตสึ ไครันชิ – นิตยสารเขียนมือที่ส่งต่อกันอ่าน) มีต้นฉบับแค่เล่มเดียว แล้วเวียนกันอ่านในกลุ่ม

เรื่องที่น่ารักที่สุดเกิดปี 1953 ตอนนั้น 石ノ森章太郎 (อิชิโนโมริ โชทาโร) ยังเป็นเด็กมัธยมปลาย เขาชวนเพื่อน ๆ ที่ชอบส่งการ์ตูนไปลงนิตยสาร 『漫画少年』 (มังงะ โชเน็น) มาตั้งกลุ่ม 東日本漫画研究会 (ฮิงาชิ นิฮง มังงะ เคงคิวไก – ชมรมวิจัยการ์ตูนญี่ปุ่นตะวันออก) แล้วทำนิตยสารเขียนมือชื่อ 『墨汁一滴』 (โบคุจู อิตเตกิ – “หมึกหนึ่งหยด”) สมาชิกรุ่นแรกมี 赤塚不二夫 (อากาซึกะ ฟูจิโอะ) ซึ่งต่อมากลายเป็นนักเขียนการ์ตูนดังด้วย

COM กับมุม “ぐら・こん”

• ม.ค. 1967 手塚治虫 (เทะซึกะ โอซามุ) ออกนิตยสาร COM (คอม) ผ่านบริษัท 虫プロ商事 (มุชิโปร โชจิ)
• มี.ค. 1967 คอมเปิดมุม ぐら・こん (กุระคอน – Grand Companion) ไว้รวมแฟน นักวาด และนักวิจารณ์การ์ตูนทั่วประเทศ มีสาขาตามภูมิภาคด้วย หลายคนจากมุมนี้ได้เป็นนักวาดมืออาชีพ
• ธ.ค. 1971 คอมปิดตัว Wikipedia บันทึกว่าความพยายามสานต่อกุระคอนเลิกไปภายในปี 1975 บังเอิญเป็นปีเดียวกับที่ Comiket (คอมิเกะ) ครั้งแรกเกิดขึ้นพอดี

จากพิมพ์เขียวสู่ออฟเซ็ต

ยุคก่อนโดจินชิจำนวนมากทำจาก 青焼き (อาโอยากิ – สำเนาแบบพิมพ์เขียว) จนราวปี 1968 การพิมพ์ออฟเซ็ตเริ่มแพร่หลาย พอถึงงาน 日本漫画大会 (นิฮง มังงะ ไทไก) ปี 1972 โดจินชิส่วนใหญ่ก็เป็นแบบออฟเซ็ตแล้ว

พอมีคอมิเกะ แฟนอาร์ตก็บูม

คอมิเกะครั้งแรกจัดวันที่ 21 ธ.ค. 1975 (ตามตารางประวัติของผู้จัด) ช่วงแรกมีแต่การ์ตูนออริจินัลกับวารสารแฟนคลับ

แต่แล้วกระแส 『宇宙戦艦ヤマト』 (อุจู เซ็นกัน ยามาโตะ) ปี 1977 กับ 『機動戦士ガンダム』 (คิโด เซ็นชิ กันดั้ม) ปี 1979 ก็มาถึง โดจินแฟนอาร์ตของอนิเมะเลยพุ่งขึ้นเร็วมาก จนกลายเป็นภาพจำของคำว่าโดจินมาจนถึงทุกวันนี้

งานออริจินัล กับ งานแฟนอาร์ต ต่างกันยังไง

• 一次創作 (อิจิจิโซซากุ – ผลงานออริจินัล) คิดเองทั้งหมด ตัวละครและโลกเป็นของคนสร้าง
• 二次創作 (นิจิโซซากุ – ผลงานต่อยอด/แฟนอาร์ต) สร้างจากเรื่องที่มีอยู่แล้ว เช่น วาดตัวละครจากเกมหรืออนิเมะ Wikipedia บอกว่ายังไม่มีนิยามเป๊ะ ๆ และงานที่ลอกต้นฉบับมาแทบทั้งหมดไม่นับเป็นนิจิโซซากุ

แล้วทำแฟนอาร์ตได้เหรอ

ตอบตรง ๆ คือ ตามกฎหมายลิขสิทธิ์ญี่ปุ่น การทำนิจิโซซากุโดยไม่ขออนุญาตอาจละเมิดลิขสิทธิ์ได้ แต่เจ้าของส่วนใหญ่ปล่อยไว้ เพราะพิมพ์น้อย ทำด้วยใจรัก และยังช่วยโปรโมตต้นฉบับ บางเจ้าเขียนแนวทางอนุญาตไว้ชัด บางเจ้าก็แค่ 黙認 (โมคุนิน – ยอมรับโดยปริยาย)

ปี 2018 ญี่ปุ่นแก้กฎหมายตามข้อตกลง TPP ให้การละเมิดบางแบบเป็นความผิดที่ไม่ต้องรอเจ้าของแจ้งความ (非親告罪 ฮิ ชินโคคุไซ) มีผลตั้งแต่ 30 ธ.ค. 2018 แต่นักกฎหมายที่ Wikipedia อ้างถึงมองว่าโดจินแฟนอาร์ตทั่วไปไม่เข้าข่าย เพราะเงื่อนไขนี้ครอบคลุมแค่การลอกแบบไม่ดัดแปลงเพื่อหากำไรที่ทำให้เจ้าของเสียหายอย่างไม่สมควร

ส่วนนักเขียนการ์ตูน 赤松健 (อากามัตสึ เคน) ก็เคยเสนอ 同人マーク (โดจินมาร์ก) เมื่อปี 2013 ให้นักเขียนติดบนผลงาน เพื่อบอกแฟน ๆ ว่า “เอาไปทำโดจินได้นะ”

สรุปสั้น ๆ

โดจินชิคือ “หนังสือทำเองของคนที่ชอบสิ่งเดียวกัน” มีมาตั้งแต่ยุคนักเขียนนิยายสมัยเมจิ ผ่านยุคการ์ตูนเขียนมือส่งต่อกันอ่าน จนถึงยุคคอมิเกะและแฟนอาร์ต การ์ตูนผู้ใหญ่เป็นแค่ส่วนเล็ก ๆ ส่วนหนึ่งเท่านั้นเอง

ที่มา: Wikipedia (ญี่ปุ่น) 同人誌, Wikipedia (ญี่ปุ่น) 二次創作, Wikipedia (ญี่ปุ่น) COM, Wikipedia (ญี่ปุ่น) 石ノ森章太郎, ตารางประวัติ Comiket