ทำไมตัวอ่านเล็ก ๆ เหนือคันจิถึงเรียกว่า "รูบี" พิพิธภัณฑ์การพิมพ์โตเกียวเฉลย มาจากอัญมณีทับทิม

คนอ่านมังงะญี่ปุ่นต้นฉบับคงเคยเห็นตัวอักษรฮิรางานะจิ๋ว ๆ ที่เขียนกำกับอยู่ข้างคันจิ ช่วยบอกว่าคำนั้นอ่านว่าอะไร ภาษาญี่ปุ่นเรียกว่า ふりがな (ฟุริงานะ) แต่ก็มีอีกชื่อที่ใช้กันทั่วไปคือ ルビ (รูบี) ซึ่งฟังแล้วชวนสงสัยว่าทำไมไปตรงกับชื่ออัญมณีทับทิม (ruby)

โพสต์เล็ก ๆ ที่คนกดไลก์เกินหมื่น

คำตอบมาจาก 印刷博物館 (อินซัตสึ ฮากุบุตสึคัง – พิพิธภัณฑ์การพิมพ์) ในโตเกียว ซึ่งมีส่วนชื่อ 印刷工房 (อินซัตสึ โคโบ – โรงพิมพ์จำลอง) ที่ทำงานอนุรักษ์และศึกษาการพิมพ์แบบตัวเรียงโลหะ และเปิดให้คนมาลองพิมพ์เองด้วย

วันที่ 11 พ.ย. 2026 ซึ่งญี่ปุ่นนับเป็น “วันอัญมณี” บัญชี X ของโรงพิมพ์จำลองแห่งนี้โพสต์ว่า

「かつてイギリスでは、活字の大きさを区別するため宝石の名前を用いていました」 (“สมัยก่อนในอังกฤษ ใช้ชื่ออัญมณีเรียกขนาดของตัวพิมพ์”)

ขนาดหนึ่งในนั้นชื่อ “รูบี” มีขนาดราว 5.5 พอยต์ ใกล้กับขนาดตัวพิมพ์ที่ญี่ปุ่นใช้พิมพ์ฟุริงานะพอดี คนญี่ปุ่นเลยเรียกฟุริงานะว่า “รูบี” ตามไปด้วย โพสต์ยังแถมภาพตัวพิมพ์รูบีที่เล็กที่สุดในโรงพิมพ์จำลอง คือ 3.5 พอยต์ วางอยู่บนปลายนิ้ว ตามรายงานของ J-CAST (เจแคสต์) ถึงวันที่ 12 พ.ย. โพสต์นี้มีคนกดไลก์เกิน 1 หมื่น มีคนตอบกันว่า “เพิ่งรู้เลย” และ “ได้ความรู้ใหม่”

ทำไมต้องเป็นชื่ออัญมณี

เจ้าหน้าที่พิพิธภัณฑ์เล่ากับ J-CAST เพิ่มว่า

• ตั้งชื่อเมื่อไหร่: ชื่อพวกนี้น่าจะตั้งขึ้นช่วงศตวรรษที่ 17-19 ตอนที่โรงหล่อตัวพิมพ์ในอังกฤษผลิตตัวพิมพ์ขนาดใหม่ออกมา
• ปี 1825: หนังสือ 『Typographia』 (ไทโปกราเฟีย) ของ T. C. Hansard (ที. ซี. แฮนซาร์ด) ช่างพิมพ์ชาวอังกฤษ รวบรวมชื่อขนาดตัวพิมพ์ที่เคยกระจัดกระจายมาไว้ในตารางเดียว
• ชื่ออัญมณีอื่น ๆ: นอกจากรูบี ยังมีเพิร์ล ไดมอนด์ และเอเมอรัลด์
• ทำไมเป็นอัญมณี: เจ้าหน้าที่บอกตรง ๆ ว่า “ไม่รู้เหตุผลแน่ชัด” แต่เดาว่าตัวพิมพ์โลหะชิ้นเล็กที่ทำอย่างประณีตเป็นของมีค่าในยุคนั้น และโลหะที่เป็นเงาก็อาจทำให้นึกถึงประกายของอัญมณี
• ญี่ปุ่นเริ่มเรียกเมื่อไหร่: เจ้าหน้าที่คาดว่าเป็นช่วงหลังยุคเมจิ ซึ่งเป็นยุคที่ตัวพิมพ์โลหะเริ่มใช้กันแพร่หลายในญี่ปุ่น แต่ยังไม่มีปีที่ระบุชัด

คำในชีวิตประจำวันที่มาจากโรงพิมพ์

เจ้าหน้าที่ยังยกตัวอย่างคำญี่ปุ่นอีกหลายคำที่มีที่มาจากงานพิมพ์ เช่น 見当 (เค็นโต – “การกะตำแหน่ง”) 毛抜き合わせ (เคนุกิ อาวาเสะ – การต่อขอบให้พอดีกันเป๊ะ) และ 下駄をはかせる (เกตะ โอะ ฮากาเซรุ – “ใส่เกี๊ยะให้” ใช้หมายถึงการเพิ่มคะแนนหรือตัวเลขให้ดูสูงกว่าจริง) ซึ่งคำสุดท้ายนี้มาจากเรื่องของตัวพิมพ์

ครั้งหน้าที่เปิดมังงะแล้วเห็นตัวอ่านจิ๋ว ๆ ข้างคันจิ จะได้รู้ว่าตัวหนังสือเล็ก ๆ พวกนั้นมีชื่อเล่นที่สืบมาจากโรงพิมพ์อังกฤษเมื่อหลายร้อยปีก่อน

ที่มา: J-CASTニュース, 印刷工房 พิพิธภัณฑ์การพิมพ์