กาชาปอง (ガチャガチャ) มาจากไหน: ตู้หมุนแคปซูล 10 เยนหน้าร้านขนมปี 1965 ที่กลายเป็นงานอดิเรกของผู้ใหญ่
ตู้กาชาเข้าญี่ปุ่นวันที่ 17 ก.พ. 1965 ตัวละ 10 เยนหน้าร้านขนม ผ่านบูมคินนิคุแมน ฟุจิโกะบนขอบแก้ว จนมีของใหม่เดือนละราว 300 แบบ
ใครเคยยืนหน้าตู้กาชา หยอดเหรียญ หมุนคันโยก แล้วลุ้นว่าจะได้ตัวที่อยากได้ไหม คงรู้ดีว่าความรู้สึกนั้นมันเสพติดแค่ไหน ได้ตัวซ้ำก็หัวเสีย ได้ตัวลับก็ดีใจจนเก็บอาการไม่อยู่
ตู้หน้าตาธรรมดาแบบนี้มีประวัติยาวกว่า 60 ปีแล้ว และเรื่องของมันสนุกกว่าที่คิด ตั้งแต่ตู้ 10 เยนหน้าร้านขนม จนถึงฟิกเกอร์ตัวจิ๋วเกาะขอบแก้วที่ดังเพราะโซเชียล
ชื่อ “กาชา” มาจากเสียงหมุน
ในญี่ปุ่นมีชื่อเรียกหลายแบบ ทั้ง ガチャ (กาชา) ガチャガチャ (กาชากาชะ) ガシャポン (กาชาปอง) หรือชื่อกลาง ๆ ว่า カプセルトイ (แคปซูลทอย – ของเล่นในแคปซูล)
ตามที่ベストカレンダー (เบสต์คาเลนดา – เว็บปฏิทินญี่ปุ่น) อธิบาย คำว่า “กาชา” มาจากเสียง “กาชะ กาชะ” ตอนหมุนคันโยก แต่ละบริษัทและแต่ละพื้นที่ก็เรียกต่างกันไป คนไทยเลยคุ้นกับ “กาชาปอง” ซึ่งเป็นแค่หนึ่งในหลายชื่อ
จุดเริ่มต้น: ตู้จากอเมริกาที่หน้าร้านขนม
ตู้กาชาไม่ได้เกิดในญี่ปุ่น 小野尾勝彦 (โอโนะโอะ คัตสึฮิโกะ) ประธาน 日本ガチャガチャ協会 (นิปปง กาชากาชะ เคียวไค – สมาคมกาชาญี่ปุ่น) เล่าให้ nippon.com (นิปปอนดอตคอม) ฟังว่า ต้นกำเนิดคือ ตู้ขายลูกอมหมากฝรั่งของอเมริกา ที่ใส่ของเล่นเล็ก ๆ ปนไปด้วย
เรื่องที่น่าสนใจคือ ญี่ปุ่นเป็นฝ่าย “ผลิตของเล่น” ให้ตู้พวกนี้มาก่อน นักธุรกิจอเมริกันจากบริษัท Penny King (เพนนี คิง) เดินทางมาซื้อของเล่นเซลลูลอยด์จากญี่ปุ่นไปใส่ตู้ตั้งแต่ช่วงก่อนและหลังสงคราม
แล้วตู้ก็ข้ามมาญี่ปุ่นจริง ๆ ในปี 1965
- บริษัท ペニイ商会 (เพนนี โชไก) ซึ่งตั้งขึ้นปีนั้นด้วยการสนับสนุนจากเพนนี คิง นำตู้จากอเมริกามาติดตั้ง
- ตามข้อมูลของเบสต์คาเลนดา ตู้แรกในญี่ปุ่นวางขายวันที่ 17 กุมภาพันธ์ 1965 ที่มุมร้านเล็ก ๆ ในโตเกียว
- ราคาตอนนั้นคือ 10 เยน ต่อครั้ง
- ตู้ถูกวางไว้หน้า 駄菓子屋 (ดางาชิยะ – ร้านขนมเด็กราคาถูกแบบญี่ปุ่น) เด็ก ๆ ติดกันงอมแงม ปี 1966 นิตยสาร アサヒグラフ (อาซาฮี กราฟ) ถึงกับทำสกู๊ปพิเศษ
ทุกวันนี้บริษัท ペニイ (เพนนี) ซึ่งสืบต่อมาจากเพนนี โชไก ตั้งวันที่ 17 ก.พ. เป็น “ガチャの日” (กาชะ โนะ ฮิ – วันกาชา) และได้รับการรับรองจากสมาคมวันที่ระลึกของญี่ปุ่นในปี 2019 ส่วน バンダイ (บันได – Bandai) ก็มี “วันกาชาปอง” ของตัวเองในวันที่ 8 ส.ค.
“การพนันครั้งแรกในชีวิต” ของเด็กญี่ปุ่น
คุณโอโนะโอะ ซึ่งเป็นเด็กรุ่นที่โตมากับตู้หน้าร้านขนม อธิบายเสน่ห์ของกาชาไว้ตรงใจมาก
「子どもにとって、自分のお小遣いを使ってやる人生初めての”ギャンブル”です」 (สำหรับเด็ก มันคือ “การพนัน” ครั้งแรกในชีวิตที่ใช้เงินค่าขนมของตัวเอง)
หยิบเหรียญ 10 เยน 20 เยนออกจากกระเป๋า หมุนคันโยก แล้วก็ไม่รู้ว่าจะได้ตัวที่อยากได้หรือเปล่า เขาบอกว่าทุกวันนี้ของมีคุณภาพดีจนแทบไม่มีตัว “ห่วย” แล้ว แต่ความลุ้นว่าจะออกอะไร กับความเจ็บใจเวลาไม่ได้ตัวที่หวัง ยังเป็นสิ่งที่เขาชอบที่สุด
สี่ยุคบูมของกาชา
คุณโอโนะโอะแบ่งประวัติกาชาเป็นบูมใหญ่ 4 ครั้ง
บูมที่ 1: ยุคตัวละครดัง
- ปี 1977 บันไดเข้าตลาด ทำของจากตัวละครดัง และขยับราคาจาก 20 เยนเป็น 100 เยน
- ปี 1983 ยางลบ 『キン肉マン』 (คินนิคุแมน) ขายรวมได้ 180 ล้านชิ้น ซีรีส์กันดั้มก็ดังมาก
- ปี 1988 บริษัท ユージン (ยูจิน) เข้าตลาด (ภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็น タカラトミーアーツ (ทาการะโทมี อาตส์) ในปี 2009)
บูมที่ 2: ฟิกเกอร์ทาสี
- ราวปี 1995 คนเริ่มเขียนบล็อกเล่าเรื่องกาชา
- ซีรีส์ HG อุลตร้าแมนของบันไดเป็นฟิกเกอร์ทาสีเต็มตัว ทั้งที่ก่อนหน้านั้นกาชาเป็นสีเดียวกันหมด ราคา 200 เยน
บูมที่ 3: ฟุจิโกะเกาะขอบแก้ว
- ปี 2012 『コップのフチ子』 (คปปุ โนะ ฟุจิโกะ – “ฟุจิโกะบนขอบแก้ว”) ดังระเบิด
บูมที่ 4: ร้านกาชาสำหรับผู้หญิง
- ตั้งแต่ปี 2019 มีร้านกาชาเฉพาะทางเปิดทั่วประเทศ เช่น 「ガチャガチャの森」 (กาชากาชะ โนะ โมริ) ที่ลูกค้าราว 6 ใน 10 เป็นผู้หญิง
ฟุจิโกะ: ฟิกเกอร์ตัวจิ๋วที่เปลี่ยนวงการ
ฟุจิโกะเป็นฟิกเกอร์ตัวเล็ก ๆ หลายท่าทางที่เอาไปเกาะขอบแก้วได้ เสน่ห์คืออยากสะสมหลาย ๆ ท่ามาวางเล่นบนขอบแก้วด้วยกัน ผลิตโดยบริษัท キタンクラブ (คิตัน คลับ) ร่วมกับนักวาดการ์ตูน タナカカツキ (ทานากะ คัตสึกิ)
ประธานบริษัท 古屋大貴 (ฟุรุยะ ไดกิ) เล่าว่าตอนตั้งบริษัทเมื่อปี 2006 เขาตั้งใจทำของสำหรับผู้ใหญ่ตั้งแต่แรก เพราะรู้ว่าเด็กญี่ปุ่นจะน้อยลงเรื่อย ๆ ช่วงแรกขาดทุนต่อเนื่องเพราะเน้นคุณภาพ จนฟุจิโกะออกมาในปี 2012 แล้วหญิงสาวรุ่นใหม่ถ่ายรูปแชร์กันบนโซเชียลจนดังข้ามรุ่น ธุรกิจถึงตั้งตัวได้ ซีรีส์นี้ขายรวมกว่า 20 ล้านชิ้น
คุณโอโนะโอะอธิบายว่า ปี 2012 เป็นช่วงที่สมาร์ตโฟนในญี่ปุ่นแซงมือถือฝาพับ ของดีไซน์สวยที่ทำร่วมกับครีเอเตอร์จึงถูกแชร์ต่อบนโซเชียลได้ง่ายมาก
ทำไมทุกวันนี้ผู้ใหญ่ถึงติดกาชา
ข้อมูลในบทความ nippon.com (ปี 2021) บอกภาพตลาดไว้แบบนี้
- มีของใหม่ออกราว 300 แบบต่อเดือน
- ขายผ่านตู้ราว 600,000 ตู้ทั่วญี่ปุ่น
- ราคาส่วนใหญ่อยู่ที่ 300-500 เยน
- คุณโอโนะโอะประเมินว่าตลาดใหญ่ราว 40,000 ล้านเยน โตขึ้น 1.5 เท่าในสิบปี โดยบันไดกับทาการะโทมี อาตส์ ครองรวมกันกว่า 6 ส่วน
ของแปลก ๆ ก็เยอะ ทั้งเครื่องไสน้ำแข็งจิ๋วที่ไสได้จริง ตู้กดน้ำที่มีน้ำไหลออกมา ไปจนถึงปุ่มกดลงรถเมล์และรีโมตเครื่องทำน้ำอุ่นที่กดแล้วมีเสียงพูดว่า “น้ำร้อนพร้อมแล้ว” สำหรับคนที่อยากกดปุ่มเล่นซ้ำ ๆ
คุณฟุรุยะเล่าว่าที่คิตัน คลับ พนักงานเกือบทุกคนเข้าประชุมไอเดียทุกเดือน แล้ววาดไอเดียของตัวเองมาเสนอ กติกาง่ายมาก
「パッと見て面白くなかったら却下」 (ดูแวบแรกแล้วไม่สนุก ตกไป)
ถ้าทุกคนในห้องฮือขึ้นมาทันที ก็ผ่าน
กาชากับนักวาด
สิ่งที่แฟนสายวาดน่าจะชอบคือ ตอนนี้มีครีเอเตอร์รุ่นใหม่ที่ทำงานหลักเป็นออกแบบกาชา คุณโอโนะโอะบอกว่าเมื่อผู้ผลิตเยอะขึ้น การทำของออกขายก็ง่ายขึ้น และหลายเจ้าก็ใส่ชื่อครีเอเตอร์ให้ด้วย กาชาเลยกลายเป็นอีกช่องทางที่ศิลปินใช้แสดงตัวตน
ส่วนคุณฟุรุยะมองไปข้างหน้าว่า ต่อไปกาชาออนไลน์จะกลายเป็นอีกเสาหลัก และของข้างในอาจกลายเป็นเพลง วิดีโอ หรืองานอาร์ตแบบดิจิทัล แต่หัวใจยังเหมือนเดิม คือทำให้คนอุทานว่า “อะไรเนี่ย!” ทุกครั้งที่เปิดแคปซูล