ใครตั้งชื่อ "คอสเพลย์"? คนคิดคำมีตัวจริง แต่ปีเกิดยังเถียงกันอยู่

ทุกวันนี้เราพูดว่า “ไปคอส” กันจนชิน และคำว่า “cosplay” ก็มีในพจนานุกรมภาษาอังกฤษแล้วด้วย แต่รู้ไหมว่าคำนี้ไม่ได้เกิดในประเทศที่พูดภาษาอังกฤษ มันคือ 和製英語 (วาเซ เอโกะ – ภาษาอังกฤษที่คนญี่ปุ่นคิดขึ้น)

เกือบทุกแหล่งชี้ไปที่ผู้ชายคนเดียวกันว่าเป็นคนคิดคำ ส่วนที่ยังเถียงกันไม่จบคือเกิดปีไหน ที่ไหน

ย่อแบบญี่ปุ่นแท้ ๆ

コスプレ (โคสุปุเระ – คอสเพลย์) ย่อมาจาก コスチューム・プレイ (โคสุจูมุ ปุเระ – costume play) วิธีย่อคือตัดสองพยางค์แรกของแต่ละคำมาต่อกัน

คนญี่ปุ่นชอบย่อแบบนี้มาก เช่น パーソナルコンピューター (เพอร์ซันนัล คอมพิวเตอร์) ก็ย่อเหลือ パソコン (พาโซคอน)

ก่อนจะมีคำนี้ การแต่งชุดในงานแฟน ๆ ของญี่ปุ่นเรียกว่า 仮装 (คาโซ – การแต่งกายปลอมตัว) ส่วนงานไซไฟฝั่งอเมริกาเรียกการประกวดชุดว่า “masquerade”

ตัวละครหลัก: ทาคาฮาชิ โนบุยูกิ

คนที่ได้เครดิตคือ 高橋信之 (ทาคาฮาชิ โนบุยูกิ) ผู้ก่อตั้งบริษัทผลิตงานสิ่งพิมพ์ スタジオハード (สตูดิโอฮาร์ด – Studio Hard) เขาเคยอยู่ชมรมการ์ตูนของมหาวิทยาลัยวาเซดะ

ในบทสัมภาษณ์กับเว็บ gamebiz (เกมบิซ) เขาเล่าถึงยุคก่อนมีคำนี้ แล้วพูดแบบขำ ๆ ว่า

「僕らがコスプレという言葉を作ったんですがw」 (พวกเราเป็นคนคิดคำว่าคอสเพลย์ขึ้นมาเองนะ)

สำนักข่าว AFP (เอเอฟพี) ปี 2009 ถึงกับแนะนำตัวเขาว่าเป็น “コスプレの父” (โคสุปุเระ โนะ ชิจิ – บิดาแห่งคอสเพลย์)

เวอร์ชันที่ 1: ปี 1984 ที่ลอสแอนเจลิส

เรื่องที่ฝรั่งเล่าต่อกันมากที่สุดคือ ปี 1984 ทาคาฮาชิไปงาน World Science Fiction Convention หรือ Worldcon (เวิลด์คอน – งานชุมนุมแฟนไซไฟโลก) ที่ลอสแอนเจลิส แล้วเห็นแฟน ๆ แต่งชุดกันในงาน “masquerade”

ตอนเขียนรายงานส่งกลับญี่ปุ่น เขารู้สึกว่าคำแปลภาษาญี่ปุ่นของ masquerade ฟังเหมือนงานเต้นรำสวมหน้ากากของคนชั้นสูง ไม่เข้ากับบรรยากาศเลย เลยคิดคำใหม่ขึ้นมาเอง

บทความ AFP ปี 2009 ก็เล่าคล้ายกัน ว่าเขาใช้คำว่าコスプレครั้งแรกในปี 1984 ที่งานแฟนไซไฟในลอสแอนเจลิส

เวอร์ชันที่ 2: ปี 1983 ในนิตยสาร My Anime

แต่ Wikipedia (วิกิพีเดีย) ทั้งภาษาญี่ปุ่นและอังกฤษตอนนี้เขียนว่าคำนี้เกิดปี 1983 ฝั่งญี่ปุ่นเล่าโดยอ้างโปรไฟล์ของทาคาฮาชิเองว่า

• เขาเขียนคอลัมน์ 『コスチュームプレイ大作戦』 (โคสุจูมุ ปุเระ ไดซากุเซ็น – “ปฏิบัติการคอสตูมเพลย์”) ในนิตยสาร 「マイアニメ」 (มาย อนิเมะ) ของสำนักพิมพ์ 秋田書店 (อากิตะ โชเท็น)
• มีคนทักว่า “costume play” ไม่ใช่ภาษาอังกฤษที่ถูก คนทักคือ 町山智浩 (มาจิยามะ โทโมฮิโระ) ซึ่งตอนนั้นเป็นนักศึกษาในชมรมการ์ตูนวาเซดะที่มาช่วยทำนิตยสาร
• ทาคาฮาชิเลยคิดคำว่า コスプレ มาใช้แทน แล้วเปลี่ยนชื่อคอลัมน์เป็น 『コスプレ大作戦』 (โคสุปุเระ ไดซากุเซ็น)

Wikipedia ภาษาอังกฤษบอกว่าเป็นบทความในนิตยสาร My Anime ฉบับมิถุนายน 1983 ถ้าจริงตามนี้ คำนี้ก็เกิดก่อนไปงาน Worldcon ปี 1984 ซะอีก

สรุปแล้วเชื่ออันไหน

ทั้งสองเวอร์ชันต่างอ้างคำบอกเล่าของทาคาฮาชิเอง แต่เล่าไม่เหมือนกัน และเราก็ยังหาสำเนานิตยสารปี 1983 ตัวจริงมายืนยันไม่ได้ ตอนนี้จึงยังไม่มีหลักฐานยืนยันชัดเจนว่าปีไหนถูก

ที่พูดได้แน่ ๆ คือคำนี้เกิดช่วงปี 1983-1984 จากแก๊งของทาคาฮาชิ

หลักฐานบนกระดาษที่ Wikipedia ภาษาญี่ปุ่นยกมา คือการ์ตูนสั้นของ 江口寿史 (เองูจิ ฮิซาชิ) ในนิตยสาร 週刊ヤングジャンプ (ชูกัง ยังจัมป์) ปี 1984 มีตัวละครแต่งเป็นลัมจากเรื่อง 『うる星やつら』 (อุรุเซย์ ยัตสึระ) พร้อมเชิงอรรถว่า

「※コスプレ→コスチュームプレイの略」 (คอสเพลย์ ย่อมาจาก costume play)

ต้องมีเชิงอรรถอธิบายแบบนี้ แปลว่าตอนนั้นคนอ่านทั่วไปยังไม่คุ้นกับคำนี้เลย

เข้าใจผิดกันบ่อย: “คอสเพลย์มาจากอเมริกา”

ตัว “คำ” อาจเกิดหลังทาคาฮาชิไปเห็นงานที่อเมริกา (ถ้าเชื่อเวอร์ชันที่ 1) แต่การแต่งชุดในงานแฟนของญี่ปุ่นมีมานานก่อนหน้านั้นแล้ว ตาม Wikipedia ภาษาญี่ปุ่น

• 1974 งาน 日本SF大会 (นิฮง เอสเอฟ ไทไก – งานชุมนุมแฟนไซไฟของญี่ปุ่น) ที่เกียวโตเริ่มมีโชว์แต่งชุด
• 1977 มีเด็กสาวแต่งชุดจากอนิเมะ 『海のトリトン』 (อุมิ โนะ ไทรทัน – “ไทรทันแห่งท้องทะเล”) มางาน Comiket (คอมิเกะ) จนคนสนใจกันใหญ่ ครั้งต่อมาก็มีชุด 『科学忍者隊ガッチャマン』 (คางาคุ นินจาไต กัตจามัน) ตามมา
• 1978 งานนิฮง เอสเอฟ ไทไก ครั้งที่ 17 ที่ทะเลสาบอาชิโนโกะ (ฮาโกเนะ) มีกลุ่มที่รวม 小谷真理 (โคทานิ มาริ) แต่งชุดตามภาพปกหนังสือ แต่คนในงานดันเข้าใจว่าเป็นชุดไทรทัน เรื่องนี้เลยถูกเล่าต่อว่าเป็น “คอสเพลย์ครั้งแรกของญี่ปุ่น” ซึ่ง Wikipedia เองก็บอกว่าเป็นแค่ความเชื่อที่เล่าต่อกันมา

จากคำในคอลัมน์ สู่วัฒนธรรมทั่วโลก

หลังจากนั้นคอสเพลเยอร์ในคอมิเกะก็เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ Wikipedia ภาษาญี่ปุ่นรวบรวมตัวเลขไว้ว่า มีประมาณ 200 คนในปี 1991 เพิ่มเป็นราว 6,000 คนในปี 1994 และราว 8,000 คนในปี 1997

ทุกวันนี้คำว่า cosplay ใช้กันทั่วโลก รวมถึงในไทยที่เรียกติดปากว่า “คอส” ใครจะคิดว่าทั้งหมดเริ่มจากคนกลุ่มหนึ่งที่แค่อยากได้คำเรียกที่เข้าท่ากว่าเดิม

ที่มา: Wikipedia (ญี่ปุ่น) コスプレ, Wikipedia (อังกฤษ) Cosplay, AFPBB News, สัมภาษณ์ 高橋信之 (gamebiz)