เกมทำมือที่โตจนดังทั้งประเทศ: เรื่องเล่าเกมโดจินจาก Comiket ปี 1983 ถึง Touhou และ Steam

ทุกวันนี้เกมอินดี้ญี่ปุ่นขึ้น Steam กันเป็นเรื่องปกติ แต่ก่อนที่จะมีใครพูดคำว่า “อินดี้” ญี่ปุ่นมีวัฒนธรรม 同人ゲーム (โดจินเกม) หรือ 同人ソフト (โดจินซอฟต์) มาตั้งแต่ยุค 80 แล้ว

เกมที่คนกลุ่มเล็ก ๆ ทำกันเองแล้วเอาไปขายในงาน บางเกมโตจนกลายเป็นแฟรนไชส์ระดับประเทศ เรื่องนี้เลยสนุกกว่าที่คิด

บทความนี้เล่าภาพรวมแบบไล่ยุค ส่วนเรื่องของผู้สร้างแต่ละคน เรามีบทความโปรไฟล์แยกไว้ให้อ่านแล้ว

ยุคบุกเบิก: คอมพิวเตอร์ส่วนตัว (1978-1991)

• 1978 กระแสเกม Space Invaders (สเปซ อินเวเดอร์ส) ทำให้คนหันมาทำเกมเองเป็นงานอดิเรกกันเยอะมาก (ตาม Wikipedia ภาษาญี่ปุ่น)
• 1983 (C25) วง 帝国ソフト (เทโคคุ ซอฟต์) เอาเกม 『ニ・コ・ニ・コ女の子パズル』 (นิโกะนิโกะ อนนะโนโกะ พัซเซิล) มาขายในคอมิเกะ แล้วปี 1985 บริษัท ASCII (แอสกี) ก็ซื้อไปขายจริงจังในชื่อ 『Carrot』 (แคร์รอต) เรียกว่าเกมทำมือถูกบริษัทซื้อตั้งแต่ยุคนั้นแล้ว
• 1984 คำว่า “โดจินซอฟต์” ถูกใช้ครั้งแรกในคอมิเกะ กับเกม 『人魚の涙』 (นิงเงียว โนะ นามิดะ – “น้ำตานางเงือก”) ของวงเดียวกัน
• 1988 ASCII ออก 『アドベンチャーツクール』 (แอดเวนเจอร์ สึกูรุ) โปรแกรมสร้างเกมตัวแรกของซีรีส์ “ツクール (สึกูรุ – สร้าง)” และเดือนเมษายนมีงาน パソケット (พาโซเก็ต) งานขายโดจินซอฟต์และฮาร์ดแวร์
• 1990 『RPGツクール』 (RPG สึกูรุ – ต่างประเทศรู้จักในชื่อ RPG Maker) ภาคแรกออกขาย คนทั่วไปทำเกม RPG ได้โดยไม่ต้องเขียนโปรแกรมเอง

ยุคเริ่มดาวน์โหลด (1992-1999)

• 1992 Windows 3.1 แพร่หลาย และโดจินซอฟต์เริ่มขายผ่าน ソフトベンダーTAKERU (ซอฟต์เวนเดอร์ ทาเครุ) ตู้ขายซอฟต์แวร์ที่ตั้งตามร้าน
• ก.ค. 1996 ร้าน ソフトアイランド (ซอฟต์ไอแลนด์) ซึ่งต่อมาก็คือ DLsite (ดีแอลไซต์) เปิดบริการ Wikipedia (วิกิพีเดีย) บอกว่าเป็นร้านดาวน์โหลดเฉพาะโดจินเจ้าแรกที่มีบันทึกไว้
• 1996 東方Project (โทโฮ โปรเจกต์) ภาคแรก 『東方靈異伝』 (โทโฮ เรย์อิเด็น) ถูกโชว์ในงานเทศกาลมหาวิทยาลัยของผู้สร้าง ก่อนเริ่มขายแบบโดจินในคอมิเกะ C52 เดือน ส.ค. 1997 ตอนนั้นยังเป็นเกมบนคอมพิวเตอร์ PC-98

ยุคทอง: สามเกมที่เปลี่ยนวงการ (2000-2007)

月姫 (สึกิฮิเมะ) – 2000

เกมวิชวลโนเวลของ TYPE-MOON (ไทป์-มูน) ขายรุ่นทดลองในคอมิเกะฤดูร้อนก่อน แล้วค่อยขายฉบับเต็มในคอมิเกะฤดูหนาวปี 2000

東方紅魔郷 (โทโฮ โคมะเคียว) – 2002

เดือน ส.ค. 2002 ที่คอมิเกะ C62 上海アリス幻樂団 (ชังไฮ้ อลิซ เก็นงาคุดัน) วงของ ZUN (ซุน) เปิดตัวโทโฮภาคแรกบน Windows หลังย้ายมาจาก PC-98

จากนั้นโทโฮก็กลายเป็นเรื่องที่แฟน ๆ ทำงานแฟนเมดกันเยอะมาก ทั้งโดจิน เพลง และเกม (อ่านกติกาได้ในบทความแนวทางงานแฟนเมดของเรา)

ดังขนาดไหน? งาน 博麗神社例大祭 (ฮาคุเรย์จินจะ เรไตไซ – งานโดจินเฉพาะโทโฮ) ครั้งที่ 10 ปี 2013 มีราว 5,000 วง และคนมาราว 50,000 คน ทั้งหมดนี้เพื่อเกมของวงเดียว

ひぐらしのなく頃に (ฮิงุราชิ โนะ นาคุ โคโระ นิ) – 2002

วง 07th Expansion (เซเวนท์ เอ็กซ์แพนชัน) เริ่มขายเกมนี้เป็นตอน ๆ ในคอมิเกะฤดูร้อนปี 2002

เดือน พ.ค. 2004 เปิดให้ดาวน์โหลดตอนแรกทั้งตอนเป็นรุ่นทดลอง คนเล่นแล้วบอกต่อกันปากต่อปากจนกระแสแรงขึ้นเรื่อย ๆ ภาคต่อ 『うみねこのなく頃に』 (อุมิเนโกะ โนะ นาคุ โคโระ นิ) เริ่มในคอมิเกะฤดูร้อนปี 2007

เกมต่อสู้แฟนเมด

ช่วงเดียวกันยังมีเกมต่อสู้โดจินดัง ๆ เช่น 『MELTY BLOOD』 (เมลตี้ บลัด) ที่ออกในคอมิเกะฤดูหนาวปี 2002 และ 『東方萃夢想』 (โทโฮ ซุยมุโซ) ที่ออกในคอมิเกะฤดูหนาวปี 2004

ยุคข้ามไปคอนโซลและตู้เกม (2006-2013)

เกมโดจินหลายเกมเริ่มได้พอร์ตไปเครื่องเกมเชิงพาณิชย์ ตามไทม์ไลน์ใน Wikipedia

• ก.พ. 2008 『アカツキ電光戦記』 (อาคัตสึกิ เด็งโค เซ็นกิ) ได้ลงตู้เกมอาร์เคด
• พ.ย. 2008 เกมภาคเสริมของฮิงุราชิลงเครื่อง PSP
• ส.ค. 2010 『コープスパーティー』 (คอร์ปส์ ปาร์ตี้ – Corpse Party) ลง PSP
• 2013 เกมยิง 『クリムゾンクローバー』 (คริมสัน โคลเวอร์) ลงตู้อาร์เคด

ยุค Steam (2014-ปัจจุบัน)

• 2014 คริมสัน โคลเวอร์ ถูกพอร์ตลง Steam (สตีม)
• 12 พ.ย. 2017 ที่งาน デジゲー博 (ดิจิเกะฮาคุ – งานเกมดิจิทัลทำมือ) ในอากิฮาบาระ ชังไฮ้ อลิซ เก็นงาคุดัน มาร่วมออกบูธ และเว็บ Game*Spark (เกมสปาร์ก) ได้สัมภาษณ์ซุนเรื่องการขึ้น Steam
• 18 พ.ย. 2017 『東方天空璋』 (โทโฮ เท็นคูโช) โทโฮภาคที่ 16 วางขายบน Steam ซุนเล่าว่าระบบ Steam Direct ที่เปิดกว้างขึ้นมีผลมากกับการตัดสินใจครั้งนี้

ทุกวันนี้วงโดจินญี่ปุ่นเลือกได้ว่าจะขายในงาน ขายผ่านร้านดาวน์โหลดอย่างดีแอลไซต์ หรือขึ้น Steam ไปหาผู้เล่นทั่วโลกตรง ๆ

เล่าสั้น ๆ ให้เพื่อนฟัง

จากเกมพัซเซิลที่ขายในคอมิเกะปี 1983 เกมโดจินใช้เวลาราว 20 ปีกว่าจะมีสึกิฮิเมะ โทโฮ และฮิงุราชิ ที่โตจนเป็นแฟรนไชส์ใหญ่ แล้วใช้อีกราว 15 ปีกว่าจะก้าวออกไปตลาดโลกผ่าน Steam

ที่มา: Wikipedia (ญี่ปุ่น) 同人ゲーム, Wikipedia (ญี่ปุ่น) 東方Project, Game*Spark สัมภาษณ์ ZUN