เล่าเรื่องการ์ตูนให้ฟัง ทุกวัน
ประเด็นชวนคิด

ใช้ AI ทำปกโดจินได้ไหม? ใครห้าม ใครปล่อย และทำไม COMITIA ถึงบอกว่าไม่ได้

แต่ละงานแต่ละแพลตฟอร์มโดจินญี่ปุ่นคิดยังไงกับภาพ AI ตั้งแต่ pixiv ปี 2022 จนถึง COMITIA156 ที่ไม่รับงาน AI เป็นหลัก แม้แต่ปกหนังสือ

ลองนึกภาพว่าคุณวาดปกโดจินเองไม่ไหว เลยให้ AI ช่วยทำปกให้ แล้วเอาไปขายในงาน… ที่หนึ่งอาจปล่อยผ่าน แต่อีกที่บอก “ไม่ได้นะ!” ทันที ตั้งแต่ปี 2022 ภาพจาก AI กลายเป็นเรื่องที่คนวงการโดจินเถียงกันหนักที่สุดเรื่องหนึ่ง ที่หนึ่งห้ามเด็ดขาด อีกที่แค่ให้ติดป้าย ส่วนงานใหญ่ที่สุดอย่าง Comiket (คอมิเกะ – ตลาดนัดโดจินที่ใหญ่ที่สุดในญี่ปุ่น) ก็ยังไม่ได้ออกกฎเรื่องนี้เลย มาดูกันว่า ณ ตุลาคม 2026 ใครวางกฎไว้ยังไงบ้าง

ทำไมวงโดจินถึงซีเรียสเรื่องนี้

หัวใจของวงโดจินคือ “ลายมือ” ของคนวาด คนซื้อหนังสือเพราะรักลายเส้นของคนนั้นจริง ๆ

พอ AI เลียนลายเส้นได้ในไม่กี่นาที ปัญหาก็ตามมาเป็นพรวน ทั้งการก๊อปลายเส้นของนักวาดคนใดคนหนึ่ง การโพสต์ภาพทีละเยอะ ๆ จนงานวาดมือจมหาย และการแอบอ้างว่าวาดเองบนเว็บรับจ้างวาด

แล้วกฎหมายว่ายังไง? เล่าสั้น ๆ คือ ญี่ปุ่นแก้กฎหมายลิขสิทธิ์ปี 2018 เพิ่ม “ข้อยกเว้นที่ยืดหยุ่น” ที่เปิดทางให้ใช้งานลิขสิทธิ์เพื่อเทคโนโลยีอย่าง AI ได้ ถ้าไม่กระทบตลาดของงานนั้นมาก ต่อมาเดือนมีนาคม 2024 คณะอนุกรรมการของ 文化庁 (บุงกะโจ – สำนักงานกิจการวัฒนธรรมญี่ปุ่น) ออกเอกสาร 「AIと著作権に関する考え方について」 (“แนวคิดว่าด้วย AI กับลิขสิทธิ์”) อธิบายว่ากฎหมายเดิมใช้กับ AI ยังไง แต่มันไม่ใช่กฎหมายใหม่ แพลตฟอร์มกับงานอีเวนต์เลยต้องตั้งกฎของตัวเองกันเอาเอง

ไล่ไทม์ไลน์กัน

  • 20 ต.ค. 2022 pixiv (พิกซิฟ) ประกาศแยกงาน AI ออกจากงานทั่วไป คนโพสต์ต้องติดป้าย 「AI生成作品」 (เอไอ เซเซ ซากุฮิน – งานที่สร้างด้วย AI) คนดูกรองงาน AI ออกจากผลค้นหาได้ และจะมีอันดับเฉพาะงาน AI โดยพิกซิฟบอกว่าไม่ได้อยากกันงาน AI ออกไปทั้งหมด
  • 1 มี.ค. 2023 Skeb (สเกบ) เว็บรับจ้างวาดภาพ ซึ่งรับเฉพาะงานที่ครีเอเตอร์วาดเองมาตั้งแต่เปิดเว็บปี 2018 เริ่มใช้เครื่องมือตรวจจับภาพ AI
  • 31 พ.ค. 2023 พิกซิฟแก้ข้อตกลงการใช้งาน ห้ามเอางานคนอื่นไปเทรน AI โดยไม่ขออนุญาตแล้วโพสต์งานที่เลียนลายเส้นจนเจ้าของเสียหาย และห้ามแจกเครื่องมือที่ใช้ทำแบบนั้น พร้อมกันนั้น pixivリクエスト (พิกซิฟ รีเควสต์ – ระบบรับจ้างวาด) และ pixivFANBOX (พิกซิฟ แฟนบ็อกซ์ – ระบบสมาชิกสนับสนุนนักวาด) ก็ห้ามงาน AI “ไปก่อน” เพราะมีการซื้อขายงาน AI เยอะจนผิดจุดประสงค์ของบริการ
  • 30 มิ.ย. 2023 สเกบยื่นคำขอให้เปิดเผยข้อมูลผู้ใช้ที่เผยแพร่ 「その事実を故意に隠蔽して検出を回避する方法」 (วิธีจงใจปกปิดการใช้ AI เพื่อหลบการตรวจจับ)
  • 3 ส.ค. 2023 COMITIA (โคมิเทีย – งานขายโดจินออริจินัล) ประกาศกฎสำหรับงานครั้งที่ 146 ถึง 155 ไม่รับงานที่ 「生成AIの出力結果そのままを主体とした作品」 (งานที่ใช้ผลลัพธ์ AI แบบไม่ดัดแปลงเป็นหลัก) ใช้ AI ได้แค่เป็นตัวช่วย
  • 10 ส.ค. 2023 市川孝一 (อิจิกาวะ โคอิจิ) ผู้แทนร่วมของคอมิเกะ เล่าให้ KAI-YOU (ไคยู) ฟังว่าเห็นมีคนใช้ AI ทำโดจินอยู่บ้าง แต่ 「何か意見するような段階ではない」 (ยังไม่ถึงขั้นที่จะแสดงความเห็นอะไร)
  • 21 ม.ค. 2026 โคมิเทียประกาศกฎใหม่ เริ่มใช้ตั้งแต่ COMITIA156 (มิ.ย. 2026)

กฎใหม่ของโคมิเทียเข้มแค่ไหน

ประโยคหลักในประกาศเขียนไว้ว่า

「生成AIの出力結果を主体とした作品の販売、配布、展示は不可です。」 (ห้ามขาย แจก หรือจัดแสดงงานที่ใช้ผลลัพธ์จาก Generative AI เป็นหลัก)

ของใหม่คือ คราวนี้เขายกตัวอย่างให้ชัดว่าแบบไหนไม่นับเป็น “ตัวช่วย” ได้แก่

  • ให้ AI เก็บงานต่อจากภาพร่างหรือ ネーム (เนม – สตอรีบอร์ดคร่าว ๆ) ของตัวเองจนเป็นมังงะหรือภาพสำเร็จ
  • ใช้ภาพจาก AI เป็นปกหรือภาพประกอบของหนังสือภาพหรือนิยาย
  • สินค้าที่ใช้ภาพจาก AI

ข้อสองนี่แหละที่ทำให้นักเขียนนิยายโดจินที่เคยใช้ปก AI ต้องเปลี่ยนกันยกใหญ่

กฎใหม่ยังใช้ย้อนหลังกับงานที่เคยขายในครั้งที่ 155 หรือก่อนหน้าด้วย แต่ใช้เฉพาะงานที่จัดในโตเกียว และเป็นกฎชั่วคราวที่จะปรับอีก ผู้จัดยอมรับตรง ๆ ว่า 「「補助」について曖昧な点は多く残されていると認識しています」 (เรารู้ดีว่าคำว่า “ตัวช่วย” ยังคลุมเครืออยู่หลายจุด) ที่ต้องเขียนให้ชัดขึ้นก็เพราะมีคนถามเรื่อง AI เข้ามาเยอะจนตอบทีละเคสไม่ไหว

แล้วคอมิเกะล่ะ?

ตรงนี้คนเข้าใจผิดกันเยอะมาก กฎห้าม AI ที่เป็นข่าวเป็นของโคมิเทีย ไม่ใช่ของคอมิเกะ

จากแหล่งที่เราเช็กได้ ผู้จัดคอมิเกะยังไม่มีประกาศทางการที่ห้ามงาน AI โดยเฉพาะ ความเห็นล่าสุดที่ยืนยันได้คือบทสัมภาษณ์ของอิจิกาวะปี 2023 ที่บอกว่ายังไม่ถึงขั้นแสดงความเห็น ส่วนข่าวลือว่าคอมิเกะมีกฎลับหรือคัดวงที่ใช้ AI ทิ้งตอนจับฉลาก ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

นักวาดคิดยังไงกันบ้าง

ฝั่งที่ไม่เอา AI ห่วงเรื่องโดนก๊อปลายเส้นกับเรื่องพื้นที่ขาย ซึ่งเป็นเหตุผลเดียวกับที่พิกซิฟใช้ตอนแก้ข้อตกลง ฝั่งที่ใช้ AI ก็เถียงว่ากฎคลุมเครือ ตัดสินยาก ก่อนงานใหญ่ทุกครั้งโซเชียลเลยร้อนแรงด้วยเรื่องนี้วนไปวนมา

เคล็ดลับที่ช่วยให้เข้าใจง่ายขึ้นคือ แต่ละที่วางกฎตามจุดประสงค์ของตัวเอง เว็บรับจ้างวาดอย่างสเกบและแฟนบ็อกซ์ห้าม เพราะคนจ่ายเงินเพื่อซื้องานวาดมือ ส่วนแกลเลอรีอย่างพิกซิฟให้ติดป้าย แล้วให้คนดูเลือกเอง

ฝากถึงนักวาดไทย

ถ้าจะไปออกบูธที่ญี่ปุ่น หรือขายผ่านแพลตฟอร์มญี่ปุ่น อ่านกฎของงานหรือแพลตฟอร์มนั้นเองทุกครั้งนะ เพราะกฎยังเปลี่ยนเรื่อย ๆ และแต่ละที่ไม่เหมือนกัน ที่ต้องระวังที่สุดคือ ถึงเนื้อในจะวาดเองทั้งเล่ม แต่ถ้าใช้ภาพ AI ทำปก ก็โดนห้ามที่โคมิเทียแล้ว

ที่มา: COMITIA: กฎใหม่ตั้งแต่ครั้งที่ 156, COMITIA: กฎครั้งที่ 146-155, ITmedia AI+, Impress Watch: pixiv 2023, 週刊アスキー: Skeb, KAI-YOU: สัมภาษณ์ตัวแทน Comiket, 文化庁

แหล่งข้อมูล

  1. 【COMITIA156より】生成AI利用に関するルール改訂について (COMITIA official)
  2. 【COMITIA146よりCOMITIA155まで】生成AI作品に関するサークル販売物規定について (COMITIA official)
  3. 同人誌即売会「コミティア」、生成AI作品を原則禁止 (ITmedia AI+)
  4. pixiv、AI生成作品を区別する仕組み (Impress Watch)
  5. ピクシブ、AI問題で規約改定 リクエスト・FANBOXはAI作品禁止 (Impress Watch)
  6. Skeb、生成AI利用の隠蔽方法を公開したユーザーに発信者情報開示請求 (週刊アスキー)
  7. 「"コミケは戦場"と必要以上に煽らないで」代表が語る (KAI-YOU, インタビュー)
  8. AIと著作権 (文化庁)